athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ
satvarajastamo
lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ
sa|| || mbhavahetur avyaktan nāma || tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām
adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca
mahata s tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas
taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃ
kārāt tallakṣaṇāny
evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā
ghrāṇo vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti |
tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca ka rmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva
pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ
| rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti
| tebhyo
bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śa bdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni
vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyā
ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ |
karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyā vacanā dānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau
prakṛtayaḥ śe
ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam a dhyātmam
adhidevan tu | atha vuddher vvrahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ
| diśaḥ śrotrasya | tva
co vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanā paḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco 'gniḥ |
hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |
tatra sarvva
evācetanaḥ | eṣa varggaḥ | puruṣaś ca
pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy
acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye
vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy ani
tyau
| ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv i ti || ekā tu
prakṛtir acetanā triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti
| vahava
s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
prasa vadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca
vi
śeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanma
yatvāc
ca tadguṇa eva puruṣo bhavatīty
eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa
riṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthu darśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ
gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya
m iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || sarvvagatā
kṣetrajña nityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣākhyāpakān
hetūn udāharanti
| āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca
| tiryagyo nimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ tu ete
numānagrāhyāś carāḥ paramaśū
kṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ
sannipāteṣv abhi vyajya nte | yato 'bhihitam
pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa karmma
puruṣaś
cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchā dveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau
nimeṣonmeṣau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam a
dhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan
dharmma āstikyaṃ jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās
tu duḥ kha vahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti ||
tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā vuddhinirodho 'jñānaṃ
durmme
dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaśa bdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho
viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ
sarvvaśarī
raspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ
varṇṇasantāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso
ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta
ś ca |
pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca |
ta tra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo vāyuḥ |
satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi
kārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena
| śleṣma
varṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ |
śoṇitena | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ |
pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ
pittamārutābhyāṃ |
mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇa pa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ |
mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhi
r ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih
pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś copa sṛṣṭam avījan na bhavati | tad
api doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakā
śan tad asādhyaṃ sādhyam anyac
ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śu kradoṣās trī
snehasvedādibhir jjayet | kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vā
tātmake retasi bilvavidārīkṣīram
āsthāpanaṃ | madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailan tad
uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava- sira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram
āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam
anuvāsanaṃ |
tad evottaravastiñ ca vidadhyāt |
kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhu parṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad
evottarava- stiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ ghṛtam prayacchet pā-
nārthaṃ
||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir bhbhiṣa k choṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-
sārādisādhitaṃ ||
granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā pi bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ || prāguktaṃ
vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇareta
si ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv a teṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktā nāṃ drvyāṇām atisevanāt ||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet |
yathai
voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇa vātātmake
bhaṅgābha dradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛ
sarapāyasapiṇḍaṃ
yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāya m ācamanaṃ ||
pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet |
madhukapuṣpa-
kāśmaryaphalakvātham
phā nitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ yonyā n
dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake
bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-
yayet | kṣīravṛkṣapravālakalkam
vā | tindukakapithaśalāṭu cūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet |
sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet | lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām
prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet | teṣām eva kaṣāyam
ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣā yaṃ
pāyayet || kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā
tad eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva
kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte
vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam
pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭā ṣṭrārocanākalkam
bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam pi cūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriya
kvāthañ candanakvātham eva
vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛ kṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau pra
thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇīṃ snānānulepanālaṅkāra vi lekhana virahitān divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śrava
ṇāyāsām pariharet | kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā
vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | vadhi raḥ |
añjanād andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād
utmatto garbhbho bhavatīty evam etām pariharet || darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarā va parṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ
tryahaṃ bharttā rakṣet tataḥ
śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravā sinīm alaṅkṛtāṃ
kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed| api |
tat kasya hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-
snātā yādṛśan naram aṅganā
| tādṛśañ janayet putram bharttāran darśa yet tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca
kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣa-
ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam
a bhiprāśya māsaṃ brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched
rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vika
lpam evaṃ
caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyā- d
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va
ca | teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahade vā viśva devānām a
nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe
nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti ||
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu
kṣaudra tailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ | tad
ārtavam praśansanti
yac cā na
virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv a pi | asṛgdaram
vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ā
rggatvād ārttavan naśyati
striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila- māṣasurā hitāḥ || pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca
bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-
ṇacikitsitaṃ
||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittava t |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ
||
kṣettrabījodakatṛ ṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā
||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā
| yadā garbbhot pattāv apā abdhātu prāyam āhāram bhavati | tadā garbhbhasya gauratvaṃ |
pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ |
yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa
vo
bhavtīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu sa rppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam
apratipannan te
jodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ
raktākṣaṃ | śle ṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ |
vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśu
ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya- nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṃglasamjñā vai
jāye te
tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja- ti locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo
cane
||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhi nne dvau jīvau kukṣim
āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas
subahu nirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrī
bhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā
bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor
alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya-
labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ || sa
yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strī
ṣu svāsu
pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cā paraṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate | īrṣyakaḥ
sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍha kaṃ śṛṇu pañca
maṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛ tau mohād aṅganeva
pravartate | tatra strīce- ṣṭitākāro jāyate
ṣaṇḍha saṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate | tatra kanyā
yadi
bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍha saṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā- sirā
|| harṣāt sphuṭatvam āyāṃti dhvajo cchrāyan tato bhavet ||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau tu
bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī-
nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
muñcantaḥ śukram anyonyam ana sthis tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-
kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ | bhave- t
kubjo thavā kūni paṅgur mmūko tha mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | vātādī
nām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ
pakvāsayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-
ca kaphaveṣṭite
| vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ prarodi- ti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ garbhbho 'tha
gacchati | mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha
vān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣv
asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvva jātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare
ṣām apy
atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty anu nā viśeṣeṇa parasparopakārāt
parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati
| tatra te
jo'nila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno
garbbhāsayam anuprapadyate kṣettrajñaś cetayitā spra
ṣṭā ghrātā
draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur
ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād a
kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā satvarajastamobhir ddevāsurair
aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā preryamāṇo garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta
vabāhulyāt strī
sāmyād ubhayor napuṃ sakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam
anāyuṣyam punso bhavati | yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ sapra savato
vipadyate | dvitīye ti vā gṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam
asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca
pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati | yathā
nadyām pratisrotasi pla
ci dravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ
draṣṭavyan tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
dṛṣṭvānārtta
vā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyataṃmaṃ3 saṃkucaty ambujaṃ yathā | ṛtau
vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃ
navadanāṃ praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva
vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ || īṣatkṛṣṇam
vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a
sṛk
punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | puṣpakāle
śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhīta garbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ kharasphuraṇaṃ
yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅga mas tathā |
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṃgam
ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarṣaṇaṃ |
divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭa
kāsanañ
caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye
śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhū
tānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate |
granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati ||
tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati || caturthe
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati || pañcame
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte kasmāt tatsthānatvād garbbhaś caturthe
māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |
dvihṛdayā
ca nārī bhavati nimittāny
ācakṣate | dvauhṛdayavimānanān ja vjakūnīṃ
ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam
anakṣam vā
nā rī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai dāpayet |
labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra ||
indriyārthām̐s tu yān yāṃ sā
bhoktum icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s tām bhiṣag āhṛtya
dāpayet ||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdāga
rbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā | prajāyeta
sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dau hṛ
dañ jāyate striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ
kumāraṃ sā prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā
| alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate | devatāpratimāyāṃ
tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣupsu r mmāra ṇātmakaṃ || gavāṃ
māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nā rīm abhidhyā yati dauhṛdam | ||
śarīrā
hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet |
yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibu
ddhataram bhavati ||
ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame sthirībhavaty ojas
tatra jāto na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā
gadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām
anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ ga
rbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | sāsya
mātur āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati
| asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān
prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇī nāṃ rasa vahānāṃ tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena
jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ
sambhavatīty āha śaunakas tanmūlatvāt | pradhānendri yāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ |
buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti pārāsaryas tato varddhate dehadehinaḥ
| prāṇaḥ pāṇipādam iti
mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti ||
subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na samyak
sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yuga
pat sambhavanti | kāle garbbhasya
sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā
cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante
kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante || sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ
keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ
garbbha
sya tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api
saukṣmyād anupalabdhis tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti |
pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan tu
saukṣmyān nābhivyajyante
| yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajā tmaja satvasātmyajāni śarīre
lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśasmaśru danta na kha romāsthi retaḥ prabhṛtīni pitṛjāni ||
māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthi
tihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam
āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmya
jaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ |
dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati | bāhulyāc ca
punnāmadheyeṣu dravyeṣu
dauhṛdam abhidhyāyati | svapne
copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā
prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ vrūyāt putram iyam prajanayi
ṣyatīti || tadviparyaye kanyāṃ || yasyāḥ pārśvadvayam avanata m
purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti
vidyāt | yasyā ma
dhye nimno droṇīprābhūtam uda yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
aṅgapra tyaṅganirvṛttiḥ
svabhāvād eva jāyate | aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai
garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
iti śārīratṛtī yo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce
ndriyāṇi bhūtātmā manaś ceti prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśo ṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva
hi santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo vabhā
sinī
nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchā yām prakāśayati | sā vrīher
aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramā
ṇā | tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā |
carurthī tāmrāṣṭabhāga pramāṇā | pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā |
ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī śu
kradharā nāma
vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare vrīhimukhenāṅgulam
aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ
|| ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate | tathā hi dhātur
mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā |
śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś cāpi ka
lābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā
māṃ sasirāsnāyudhamanīsrotasān navanavapratānāni bhavanti ||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vi
varddhante samantataḥ | bhūmau
paṃkodakasthāni tathā mānse sirā dayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas tasyā
śoṇitam viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛ
tplīhnoś ca bhavati ||
|| bha vati cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣī ram
āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha
lu
sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
bha vati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu
sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bha vati cātra || snehābhyakte yathā hy
akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭā śleṣmaṇā
tathā ||
pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham
apy annam āmāśayāt pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham
vibhajati pakvāsayasthā ||
bha vati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā
ntrāṇi samāsritāḥ |
uṇḍukastha m vibhajate malam
maladharāᳵ ka lāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakādita
līḍham iti pacati ||
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ
yat koṣṭhagataṃ || taj jīryati yathākālaṃ
śoṣitam pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ
sarvvaśarīravyāpinī
bhavati ||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣura se yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā
py avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhīta garbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy
uparuddhāni garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ
na tu dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari
copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ corddha tarabhāgam āgatam
payodharāv abhiprapadyete | tasmād garbbhiṇyaḥ pī nonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ
prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāva ti ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ | tatrāsya
mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat ||
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
śoṇitakaphapra sādajaṃ hṛdayaṃ | yadāsrayā hi
dhamanyaḥ prāṇavahās tad viśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmim̐sta
masāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇaṃ vīpāpmānam upa diśanti | sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā
saṃjñāvahāni srotānsi tamobhū
yiṣṭhaḥ
śleṣmā pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavatyana vabodhinī sā pralayakāle
tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhā nāma
nimittasatvabhūyiṣṭhānām ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilavahulānām mano
bhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃ muktaṃ suśruta
dehinām | tamobhi bhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
nidrāhetustamaḥ sattvaṃ bodhane heturucyate | svabhāva
eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra
bhuḥ || rajoyukte na manasā
gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasā bhipravarttate |
asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divā
svapnam pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho
vālavṛddhakṣatakṣīṇamadyapītastrīyānavāhanādhvakarmmapariśrāntānām |
abhuktavatāṃ medomā
rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti |
rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divāsvapet | vikṛtis
tu divāsvapno nāma tatra svapatāmadharmmaḥ
sarvvadoṣaprakopaś ca
tat prakopāt kāsaś cāsapratiśyāyaśiro
gau ravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni bhavanti | rātrāv api khalu
jāgaritavatāntanimittāsta eva do
ṣāḥ
prādurbbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divā
svapnañ ca varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ svapnam itaś caret mitaṃ
||
tathā hy aro ḥ
sumanā va lavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro
jīvet samā śataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥ prāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ |
tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā
||
nidrānāśonilāt pittātmanas tāpāt kṣayādapi |
abhi ghātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
śā.4.43
nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam || gātrasyodvartanaṃ caiva
hitaṃ saṃvāhanāni ca ||
śā.4.44
śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṃskṛtaiḥ || bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ
kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||
śā.4.45
rasairbileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca || drākṣāsitekṣudravyāṇām
upayogo bhavenniśi ||
śā.4.46
śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca || nidrānāśe tu kurvīta tathā'nyānyapi
buddhimān ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | laṃ
ghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedovi ṣārttānāṃ rātrau
jāgaraṇaṃ hitam | divāsvapnaś ca bhṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
śā.4.49
indriyārthe
ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyehā tasya tandrā
vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmā turāhāranimittā
ca parivṛddhi
rbbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca vardhante na
kadācana | dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate
dvāv imau sadā | svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ
||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet
| prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
tatra vāta prakṛtijāgarūkaḥ śītadveṣī durbbhagastenonā ryo
mastarogāndharvvaḥ | sphuṭitakaracaraṇau rūkṣālpakeśaḥ smaśruḥ kaṭhimakrodhī
dantakhādī a
lpavalo 'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtiradṛ ḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ
kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatiraṭano navasthitā
tmā nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa
suptaḥ ||
avyavasthita matiś calacitto
mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid eva vilapaty anivaddhaṃ
mārutaprakṛ
tireṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ
kālo vā | śithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭapādapāṇitalo du
rbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo
madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhya vaktā
tejasvī samiti ṣu
durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca
hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa
teṣu ca sāṃvanadānaruciḥ | bhavatīha
sadā vyathitāsyagati ḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu
dūrvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā
ṇḍānām anyatamavarṇaḥ
subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur
alolupo valavāṃściragrāhī dṛḍhavairodīrghāyuś ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro lakṣmī vān
jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed api
ca jalā
śrayān manojñāṃ ||
śā.4.75
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanaḥ pari gaṇya
cirāc ca dadāti vahuḥ pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca
kaphaprakṛti
ḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
saṃsarggantam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś cayaḥ ||
prakopo vānyato bhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ
svabhā vena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | tadvat
prakṛtibhir ddehas taj jātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ bhau tikī kecid
āhuḥ pavanadahana
toyaiḥ kīrttitāstā s tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ
pārthiva ś cet kṣamāvān śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
śaucamāstikyam ābhyāso vedeṣu
gurupūjanaṃ | priyātithitvamijyā ca vrahmakāyasya lakṣa ṇam ||
sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ
śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā
hendraṃ kāyalakṣaṇaṃ
||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari keśatā | priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ
kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā
sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau
| mahāprasavaśaktiś ca kauve raṃ kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | vihāraśīlatā
caiva gāndharvvaṅ kā
yalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhrtimān smṛtimāñ chuciḥ |
rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | jñānavi
jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodhame |
aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tvaupadhikam āsuraṃ satva
mīdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmma vākya tā |
bhṛśa mātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlau
lupatvaṃ
nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṃgrahaḥ || tīkṣṇam āyāsavaku laṃ krodhanaṃ
satvabhīrukaṃ |
vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥ
śīlamasūcakam |
laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidu r nnaram
||
pravuddhakāmāmasevī vā jasrāsāhāra eva ca | amarṣaṇo
navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucya
te || ṣaḍ
ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha me ||
durmmedha stvaṃ mandatā ca svapna
maithunanity atā | nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā
guṇāḥ ||
anavasthita
tā
maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā || parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā
guṇāḥ ||
satvavudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satva vānaspate
sthitaḥ naraḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ | vijñāya
kāyaprakṛtim anurūpāṃ kri
yāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ ||
śukraśoṇitaṅ garbhāsa
ya
stham ā
maprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity ucyate ||
tad acetanāva sthitam vāyur vvibhajate teja
enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati
| evam vivarddhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādi bhir upetas tadā śarīram iti saṃjñāṃ
labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa nāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrū vā ca
sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphik
jānukurpparavāhuprabhṛtayo dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ
srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo maladharoś ca
||
āsayās tu vātapittaśle ṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ
garbhāsayoṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām
arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi
narāṇām vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi |
dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca |
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva
hasta
grīvāpṛṣṭheṣu | tatra
hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava pra rohā grīvāhṛdayanivandhanīnām
meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām nita
mvam
ūruvandhotkapiṇ dīnāñ ca
māṃsasirāsnā yvasthidhaman nījālāni praty ekaṃ
catvāri tāni maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ
śarītaṃ |
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsa rajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham
pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
sapta sīmanyasta
tra vibhaktāḥ śirasi pañca
jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo
gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā tau |
trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv
akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino pabhāṣante |
śalyatantreṣu trīṇy a
va śatāni | teṣāṃ saviṃśaty sthiśataṃ
śākhāsu | saptadaśotta raṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ
praty ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi
triṇi tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa
pā rṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam
ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena ita
rasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ gudabhaganita mveṣu
catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye |
pṛṣṭhe dvā
triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve
akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanā ḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā
triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chira
sīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānu rpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśi raḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ |
ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni |
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa
sya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriya te tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāro ṣa vidhīyate
||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ā lambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate
daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃ ty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu
pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te
caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai
kaḥ saptadaśaikasmin
sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ
kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ |
aṣṭāvūrasi |
tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomā sa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā | dantaparimāṇā
dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauva rtmmamaṇḍala yor
nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād
bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍama ṇḍalaśaṃkhāvartāḥ |
teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇada
śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sā mudrāḥ |
grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhaya
ta
stu
vāyasa tuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu
maṇḍala saṃjñāḥ | srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ parikīrti tāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā
khāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac
ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ
ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva
talakūrccagulpheṣu tāvatya eva jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ |
daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena
itarasa
kthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ |
pā rśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri
catustriṃśat | eva navasnāyuśatā
ni vyākhyātāni bhavanti |
mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nivodha me |
pratānavanti vṛtāni
susirāṇi pṛthūni
ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃ dhi
ṣu
cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirā
ṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras
ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca
sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamu
dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsā ñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu
| koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ
pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprape de pādopari |
kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare
viṃśa
tiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam
eka smin sakthini bhavantye na itara
sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve vṛṣa
śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve vasti śira si | saptodare nābhyām ekā |
pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣa
si | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | dve hṛdyāmāsaye |
ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni
| jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ
dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha | karṇṇayor dve | catasro
lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsya
dhikā | daśa tāsāṃ
stanayor ekaikasmin pañca pañca | yauva ne tāsāṃ parivṛddhir bhavati |
apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte bhyantarataḥ | dve mukhāsri
te ca | vṛtte dve garbbham āśritāḥ |
tisraḥ śukrār bhavaḥ prave śinyaḥ | tisra eva
garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra
vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis tri r
āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya
sya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśa yyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śira
sā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
tasmān nisaṃśayaṃ jñānaṃ śalya
harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samasta gātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ
puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ muñja valvajaiḥ pañjarastham
a
prakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ
coddhṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām anyatamena śanaiḥ śanair
eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta
rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślo kau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre
cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ
|
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
athātaḥ pra
tyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi
bhavanti | tad yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi,
asthima
rmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || yasmān
nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirā
marmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi |
viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti
|
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ca bhavataḥ |
udarorasor ddvā daśa | caturddaśa pṛṣṭhe |
grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakū
rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipa ñ ceti |
etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ
|| gudo bastir nnā
bhir hṛdayaṃ stanamūle stanalohite apālāye
apastambhe ce ti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu |
kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce
ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro
dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv
apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca
sīmantāḥ | catvāri śṛṃ
gāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi
| nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū
lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohi tākṣāṇy ūrvvyās
sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy
ansavidhuro
tkṣepāḥ snāyumarmmāṇi |
kaṭīkataruṇanitambānsaphala kaśaṃkhāny
asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta
kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad
yathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni |
vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharā ṇy
ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi |
catuścatvāriṃ
śad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmā
ṇi sīmantās talaḥ
kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni
kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnā ni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure
sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge,
nīle manye phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu, r āvarttau dvau
tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃ
si ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi
sandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv
abhihatās tām̐s tān bhāvān āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agnigu
ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni
śastramu
khāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty
uddhṛtamātre tu śalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt
saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaika
lyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc ca
prā ṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa
tau rujākarau pāñca
bhautikīñ ca rujām apare tv āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca
samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāya
kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu
vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti ||
yataś
caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre,
prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthi
māṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
vivarddhamānas tu sa mā
tariśvā rujāḥ
sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhū tas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇa
haram ante viddhaṃ
kālāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇahara m
ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati |
nānātīvrāṃ vedanāñ janayaṃ
ti |
vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti ru jākaraṃ
cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti |
kālānta raprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv
api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi
vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhi hatāni mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma
madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya talahṛdayan nāma
marmma tatra rujāyām maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco nāma |
ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ
kūrccaśiro nāma tatra rujā śophau bhavataḥ ||
pādajaṃghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā
pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma tatra
śoṇitakṣa ye maraṇaṃ | jaṃghorvvoḥ
sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos
tryaṅgulād ūrddhva ṇir
nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrū ma dhye ūrvvī
nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa le lohitākṣan nāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam
pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma
tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca bhavati | evam etāny
ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ ||
viśeṣatas tu yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaci
ṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṃghayos tu
sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau
maṇibandho
nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma |
e vaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma
| evam akṣakakṣayor
mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta evopadravā bhavanti
| viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ
kakṣadhare
ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātā ni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ
|| tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthū
lāntrapratibaddham mahāgudo nāma
| tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor
bbastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrā
py ubhayato viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī
vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye
śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
stanayor
mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastama sām adhiṣṭhānaṃ
hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam
ubhayataḥ stanamūle
nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā
maraṇaṃ | stanacūcukayo r ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra
raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha
stāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau
nāma marmmaṇī | tatra pū yabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso
nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vāta
pūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām
maraṇaṃ | evam etāny udarora sor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātā2 ni ||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ
pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma
marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor
jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare
nāma marmmaṇī | tatra sparśājñānam
adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc
chādane pā
rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī |
tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe
jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva
sandhī nāma
marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ
pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittai
r upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ |
trikasaṃba ndhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ |
bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃ
dhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā
bhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā
ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye
nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca bhavati |
grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma
marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure
nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ
srotomā rggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra
gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adha
ḥ | netrayor
bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī | tatrāndhyadṛṣṭyupaghā to vā |
bhruvoḥ pucchayor upary anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo
maraṇaṃ | bhruvor antare
upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī |
tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghā to vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte
utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo
vā jīve
noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatro tkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ
sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma
raṇaṃ |
ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ sannipātas
tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
mastakābhyantaram upa
riṣṭāt sirāsandhisannipāto
romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny
ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra
ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaika maṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha
kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri
pañca ca gale daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni,
śeṣāṇy avaihi pariva
rtti tato gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛ
ttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ
ca karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramatha
nād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu
hatā na bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti
vikalatvam asaṃśa
yaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śa stravihataiś ca
śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na
marmmapatitā vivi
dhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi
bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutī vrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo dhātukṣayo
nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayā
j jantur vvedanābhiś ca naśyati
|
hate vaikalyajanake, kevalaṃ
vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ,
kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt
marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo ' lpātyayo vāpi
niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu,
vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām
|
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
iti śārīre ṣa
ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śā rīram vyākhyāsyāmaḥ
||
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva
jalaharaṇī
bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate
cākuñcanaprasāraṇā bhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva cāsām
pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty urdhva
m adhas
tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa
pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ
sirāṇāṃ vātasthānaga
tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty
eva pittavahāḥ pi ttasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca
kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti
|
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ
sirāḥ bhavanti | etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau |
koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śro
ṇyām aṣṭau dve
dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare daśa va kṣasi | jatruṇa
ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ |
hanvoś catasra
ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ |
dve śaṃkha yoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva
vibhāgaḥ śeṣāṇām evam
etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
bhavanti cātra ||
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate
svava hāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi
sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate
svavahāḥ
sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bho janaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi
rāś caran ||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ
saṃ
prapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca
ran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate
svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ
||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si
rāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambha vāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti
rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa
yaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmā ṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hya taḥ ||
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā
nṛṇāṃ |
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaika
lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam
bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ
jaladhārā tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca
vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām
aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaci
ṭipayor evaṃ
kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika
ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | caturvviṃśatiḥ
pṛṣṭhe
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe
ūrddhvagāminye dve pa riharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari
romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃ
d vakṣasi tāsāṃ
caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśri te tu dve dve pariharet
| stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e
va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti
catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau
catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva vidhurayoḥ hanvor
ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve
pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare
tāsām
eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsā m ekaikām
apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet |
āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pa ñ ca pañca
| tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ
śaṃkhasandhigatām ekai
kām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām
utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti
||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa
rīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca
marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca
yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ
dhruvaṃ bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣa
kṣatakṣī ṇamadyādhvastrīkarṣi tānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyā
ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo
mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā
yuṣkatā vā
garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādhervvivṛddhir mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ
ṣṭāś cāyantritāyantritā
notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv
apakṣeṣu cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadha
yet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam
apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ
dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upa sthāpyāsīnaṃ
sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām
anyatamena yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastra
mādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca
durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puru
ṣaṃ pratyād ity
amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya
kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā yantra
śāṭakena parikṣipya grīvāyām
anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā
sirotthāpanārtham asṛksrā vaṇārthañ ca yantram pramā
ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet |
uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim īṣet
kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi
tvā vyadhapradeśasyopari samyag
yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭha guṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā
hastasirāṃ vidhyet | gṛ dhrasīviśvacyo rākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau
prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya
pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām
| ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān
anyām̐ ś ca sirotthāpana
he tūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca
vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād
vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram a
sthnām upari
kuṭhārikayā ||
bhavaṃ ti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale |
hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā
yāsravedasṛk |
muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca suviddhān tāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā
sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pra varttate ||
kṣīṇasya
bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā |
bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ
kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu rogeṣu
kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet | ślīpadeṣu
yathoktaṃ
kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ |
gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule |
jānusandher upari caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ
dhisanniviṣṭāṃ |
galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃ yāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu
meḍhramadhye | etenetarasakthibāhūvyākhyātau ||
viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmi
va vipaṃ cyām
vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva
ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke
vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām
anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām apa smāre |
śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogedī 3 ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu dantamūle |
tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle tadroge ca |
gandhāghrāṇe
nāsārogeṣu nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv
akṣcā mayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṃgī vā | etām eva
śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvvi
ddhātividdhākuñcitā piccitā
kuṭṭitā aprasru tānutīrṇṇā
an teviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā |
avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā
vidrutā dhenukā
punaḥ punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ
duṣṭavyadhyā bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati |
tatra ru
jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma |
pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam
praviśatyatipravṛ ttirvvā bhavati sātividdhā nāma
kuñcitāyām apyevaṃ | ku
ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā
piccitā nāma anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayā sma mūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrū tā nāma tī kṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā
nāma alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma |
caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākū
ṇitā nāma |
dutthānabandhodvepi ṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā
vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt
ipravṛttaśo
ṇitā kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava
sthitaviddhā vidrutā
nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇa vyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā sirāmarmma
snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam vā bhavati
||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti
calāhye tāḥ svabhāvataḥ | matsyavat parivartta
nte tasmād yatnena tāḍayet ||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti
vyāpadas tv etā bahavaś cāp y
upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā
lepan air a pi | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā
samyak sirāvyadhāt ||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā
samyak praṇihitā bastiḥ kā
yacikitsite ||
tatra
snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni || krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā
mayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaci ruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsameke
manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā |
avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ
||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyā syāmaḥ ||
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ |
tatra kecid āhur ācāryāḥ | sirā
dhamanīsrotasām avibhāgaḥ |
sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā
eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañja nānyatvāt
mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu parasparapratānasannikarṣāt
sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu
bha
vati |
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa
cādho gāminyaś catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu
śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛ mbhita hasita kathita ruditādīn
viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam
abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu
vāta pittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve vahatas tā daśa |
śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ
hīte | dvābhyāṃ bhāṣate
dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapi ti dvābhyāṃ prativudhyate | dve
asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara
sya stanayor abhivahatas tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ
| etābhir ūrddhvan nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo
dhāryante yā pyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
avyādho gamātā s tu
vātamūtrapurīṣaśukrārttavān
abhivahanti | tās tu pittāśaya m abhiprapannās tatrasthām annapānarasam
abhipakvam auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ||
ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra
mūtrapurīṣasvedām̐ś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā
prajāyante tāṃs triśat | tā
sān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve
dve vahatas tā daśa | dve annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve
mūtravastim abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve |
evaṃ
raktam abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥ sarataḥ
sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti |
tās tv etās triṃśat saṃ
vibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir adho nābheḥ
pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmā s tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ
|
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca
bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vi
vaddham ātatañ ca tāsāñ ca mukhāni romakūpaprativaddhāni yaiḥ sveda
prasravati rasaś cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva
cābhyaṃgapariśekāva
gāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram
abhiprapadyante | tvaci vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham
vā gṛhīte tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgaga
tāḥ savibhāgā
vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatī ndriyagocare ||
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ
vyākhyāsyāmaḥ
| tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv adhīkāraḥ |
eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ dayaṃ rasavahinyaś ca dhama nyas tatra viddhasya krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca |
annavahe dve tayor mmūlamāmāsayonnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra vidda
sya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve
ta yor mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ
pāṇḍutādāhaṛ śoṇitābhigamanañ ca
| mānsavahe dve tayor mmūlaṃ
snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas ta tra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ
śirāgranthayor mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛ
kkau ca
tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca | mūtravahe dve
tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhavastitā
mūtranirodhastavdhameḍhratā ca
| purīṣavahe dve tayor mmūlam
pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho durggandhatāgrathitāntratā ca |
śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ
cirād vā pra sekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ | sevanīcchedā
pradurbbhāvo maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta |
uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved
rājasammataḥ |
pūjārho bhi
ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||
iti dhamanī vyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ || ||
athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā
khyāsyāmaḥ ||
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi
se nnityaṃ hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malina
vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyā
sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca
kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca garbbham
vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsā danādīni niśeveta | na
cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās
taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ drava
madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet
sā mānyam etad ā prasavakālāt |
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu
madhura
śītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo
nava nītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe
svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣa
mātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet |
saptame pṛthak parṇyādisiddha m evam āpyāyyate garbbhaḥ | aṣṭame khalv
enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhu
ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartha m anulomārthañ
ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet | anulome hi vāyau
su
kham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata ūrddhvaṃ
snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā prasavakālāt | evam
upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste
tithyādau | tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ svetaraktakṛṣṇeṣu
bhūmipradeśeṣu | vilvanya
grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat
mayañ ca paryavanaddhaṃ sa mupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram
udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala
sampannam vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantād
vedanā bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tu
svabhyaktām
uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt
pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinī
m uttānām aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ |
vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyā
m anusukham
abhyaṃjyāt | vrūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ
pravāhiṣṭhāḥ | anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ | vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ
mūrddhā bhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā
janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu
kukṣau vimukte garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ
supravāheta śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapa nnagāḍhataram
āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyā
syaṃ
saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ nāḍīm vaddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya
sūtreṇāvaddhya kumārasya grīvāyām vadhnīyāt |
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā
sya
jātakarmmaṇi madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇa maṅgulyā
nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi
kaṣāya
m anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram
pa ñcarātram vā || ata ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity
ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūte
noṣṇodakena pariṣiñcet
krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātva pakarṣarṇā t ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ
keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā
lāvukṛtavedha nasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair yonim
udrūpayet | lāṅgalakīmūla
kalkena vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet |
kuṣṭhalā ṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet |
śālimūlakalkam vā pi
ppalyādikalkam vā madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālā ṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet |
etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile
nottaracūrṇṇavastiś cāsyai
dadyāt | hastena cāpaharet |
prajā tāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ
saṃruddhya vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yava
kṣāracūrṇṇaṃ
sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam
vā trikaṭuka trijātakakustumvurumiśram vā khādayet |
pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā
s
tṛtāyāṃ śāyayīta | nimva pīlu paruṣaka śākhā bhiś cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum
avatārayet | dhūpayec cainaṃ rakṣoghnai
r ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni
cāsya pāṇipādaśirogrīvāsvava sujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret
| adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇi
topāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau
svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma
vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet |
kṛṣāmasthū lām vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm
avyaṅgām avyasanaṃ nījīvavatsāṃ
vatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule
jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tā viṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ | ūrdhvastanī karālaṃ
kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā maraṇam āpāda
yanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām uda ṅmukhīm upaveśya
dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||
ca
tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā
nane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ ya thā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī
rapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavi dārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt |
atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta taccecchītalam
amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchatya phenilam̐ matraṇḍulaṃ na
plavate sīdati vā tacchuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati
||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃ prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādurbbhavanti
| teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au
ṣadham mātrayā
kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyā t | dhātryāś ca kevalaṃ |
kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣā
yādīnām ātmanyeva na dhātryāḥ ||
vālā nāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo
rhitaṃ ||
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśā rivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ pātuṃ
prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā
triphalāsiddhaṃ | annād
asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tena kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti
|
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet
sahasā vā na pravodhayed vitrāsabhayāt |
sahasā nāhared utkṣiped
vātābhighātabhayān nopave śayet kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta
priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni
tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu
vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi
taṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ |
upasarggabhayā grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa
saṃjño bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān
khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati
sandaṣṭau ṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti
durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ
grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta
re vakṣyāmaḥ ||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grā hayet
|
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mi tradharmmārthakāma
prajāḥ prāpsyāmīti
||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣā yām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jāto
vā ni ciraṃ jīved vā durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktai ḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbbha |
garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti | raktadarśa
nañ ca |
tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate
kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlā
nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ
cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ
mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ | kṣaudraśarka
rāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ |
ānāhe hiṃ gusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa
gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkan
vā pāyayet | utpalādikase di
siddham vā | vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā |
etenopavarttate rujasu garbbhaś cāpy āyyate || māsānumāsikam
vyavasthi vyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā
bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir
upakrāmet yāvanto māsā garbbhasya tāvantyahāni va
styudaraśūle
purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ari ṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā
vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbbhaḥ sotikālam ava
tiṣṭhamāno
vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā krameṇopa caret | utkrosarasaṃ yavāgūñ
cālpasnehām prayacchet | kālātītasthāyini garbbhaviśeṣato dhā
nyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsana m upasevet |
vātābhipanna eva śuṣyati garbbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ
spandate ca taṃ vṛṃ
haṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret |
śukraśoṇi taṃ vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayatyudaran tat
kadācid yadṛcchayopaśāntan naigameṣā
pahṛtam iti vadanti | tam
eva kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat
pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya
ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bbhavati |
madhakuṃ śālivījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantaka ḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā
śārivā rāsnā padmam
madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśma ryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
śṛṅgāṭakamvi
saṃ drākṣā
kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syu r arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilva
vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasi ddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu
śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
atha garbbhiṇī
vyādhyutpannāvātyayec charddayen madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca
saṃśamanīyam mṛdu vida
dhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca
mṛduvīryaṅ garbbhāvi ruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||
suvarṇṇaṃ rṇṇacū sukṛdaṃ
kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥ
śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛ taṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ
prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ
|
kumārāṇām vapur mmedhā valārogyakarāḥ śubhā iti ||
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '
dhyāyaḥ
|| o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ
garbbhasaṅkramaṇan tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam
eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyāpūryate
daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ ||